Uitspraak ECLI:NL:RVS:2019:295

Deze uitspraak heeft betrekking op het rechtsgebied Bestuursrecht en is gepubliceerd door de Raad voor de Rechtspraak op 01-02-2019. De uitspraak is gedaan door Raad van State op 13-02-2019, deze uitspraak is bekend onder de European Case Law Identifier (ECLI) ECLI:NL:RVS:2019:295, het zaaknummer waarop deze uitspraak betrekking heeft is 201706086/1/R1


Bron: Rechtspraak

nl
ECLI:NL:RVS:2019:295:DOC

201706086/1/R1.Datum uitspraak: 13 februari 2019
AFDELINGBESTUURSRECHTSPRAAK
Uitspraak onderscheidenlijk tussenuitspraak met toepassing van artikel 8:51d van de Algemene wet bestuursrecht (hierna: Awb) in het geding tussen:
1.    [appellant sub 1], wonend te Arnhem,2.    het college van burgemeester en wethouders van Westervoort,3.    Stichting AGA/Presikhaaf, gevestigd te Arnhem,4.    Stichting Wijkraad Mosterdhof Struikendoorn en de Weem, gevestigd te Westervoort (hierna: wijkraad MSW),5.    Vereniging Vogelwerkgroep Arnhem en omstreken, gevestigd te Arnhem (hierna: Vogelwerkgroep),appellanten,
en
1.    de raad van de gemeente Arnhem,2.    het college van burgemeester en wethouders van Arnhem,verweerders.
Procesverloop
Bij besluit van 10 juli 2017 heeft de raad het bestemmingsplan "Windpark en zonneveld Koningspleij Noord" vastgesteld.
Bij besluit van 11 juli 2017 heeft het college ter realisatie van het windpark een omgevingsvergunning verleend als bedoeld in artikel 2.1, eerste lid, onder a en onder e, van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (hierna: Wabo) voor het bouwen van vier windturbines met bijbehorende technische installaties en voor het in werking hebben van het windpark. Ook heeft het college bij dit besluit voorschriften vastgesteld voor de windturbines.
Tegen het plan en de omgevingsvergunning hebben [appellant sub 1], het college van Westervoort, stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep beroep ingesteld.
Het college en de raad hebben gezamenlijk een verweerschrift ingediend.
Daartoe in de gelegenheid gesteld heeft de [vennootschap] een schriftelijke reactie gegeven.
[appellant sub 1], stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW, de Vogelwerkgroep, de raad en het college hebben nadere stukken ingediend.
De Stichting Advisering Bestuursrechtspraak voor Milieu en Ruimtelijke Ordening heeft desverzocht een deskundigenbericht uitgebracht. [appellant sub 1], het college van Westervoort, stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW, de Vogelwerkgroep, de raad en het college hebben hun zienswijze daarop naar voren gebracht.
De Afdeling heeft de zaak gevoegd met zaak nr. 201800013/1/R1 ter zitting behandeld op 20 juli 2018, waar [appellant sub 1], het college van Westervoort, vertegenwoordigd door mr. L. Lievaart, H. Breunissen en M. Smit, stichting AGA/Presikhaaf, vertegenwoordigd door [gemachtigde A] en [gemachtigde B], wijkraad MSW, vertegenwoordigd door [gemachtigde C], en de Vogelwerkgroep, vertegenwoordigd door de hiervoor al genoemde [gemachtigde C], de raad en het college, vertegenwoordigd door mr. R. Benhadi, advocaat te Nijmegen, drs. N. Breij, T. Kalsbeek, mr. A. Meijers, ing. T. Korts en ir. A.W. Bekker, zijn verschenen. Voorts is ter zitting [vennootschap], vertegenwoordigd door de hiervoor al genoemde mr. Benhadi, [gemachtigde D], [gemachtigde E] en [gemachtigde F], als partij gehoord. Na behandeling ter zitting zijn de zaken weer gesplitst.
    Overwegingen
Het plan en de omgevingsvergunning
1.    Het plan voorziet in een windpark met vier windturbines in lijnopstelling, met bijbehorende voorzieningen, en in een zonneveld. De in het plan voorziene maximale tiphoogte van de windturbines bedraagt 180 m. Het windpark is geprojecteerd langs de Pleijweg. Twee windturbines zijn gesitueerd op de Koningspleij Noord en één op de gronden van het bedrijventerrein "Kleefse Waard". De vierde windturbine wordt geplaatst in de nabijheid van de Oude Veerweg. Het bedrijventerrein "Kleefse Waard" ligt direct ten noorden en westen van het plangebied. Het bedrijventerrein maakt geen deel uit van het plangebied, behoudens de gronden waarop de genoemde derde windturbine is geprojecteerd.  
2.    [vennootschap] is initiatiefnemer van het windpark.
3.    De omgevingsvergunning is verleend voor het bouwen en in werking hebben van een windpark met vier windturbines langs de Pleijweg, op de percelen kadastraal bekend gemeente Arnhem, sectie D, nrs. 4904, 5288 en 5652. De vergunning is verleend voor windturbines met een ashoogte van ten hoogste 119 m en een rotordiameter van ten hoogste 120 m.
4.    Het plan en de omgevingsvergunning zijn gecoördineerd voorbereid en bekendgemaakt met toepassing van artikel 3.30 van de Wet ruimtelijke ordening (hierna: Wro). Aan de gecoördineerde voorbereiding van deze besluiten ligt het besluit van de raad van 19 december 2016 ten grondslag.
5.    Op de bestreden besluiten is de Crisis- en herstelwet (hierna: Chw) van toepassing. Ingevolge artikel 1.6a van de Chw kunnen na afloop van de termijn voor het instellen van beroep geen beroepsgronden meer worden aangevoerd. In de kennisgeving in de Staatscourant van 17 juli 2017 is hier ook melding van gemaakt.
Het besluit krachtens de Wet natuurbescherming van 15 november 2017
6.    Bij besluit van 15 november 2017 heeft het college van gedeputeerde staten van Gelderland ten behoeve van de realisatie van het windpark krachtens de Wet natuurbescherming (hierna: Wnb) vergunning verleend voor een project dat kan leiden tot significante negatieve effecten voor onder meer het Natura 2000-gebied "Rijntakken", onderscheidenlijk ontheffing verleend voor het opzettelijk doden van beschermde diersoorten.
    De vergunning is verleend op grond van artikel 2.7, tweede lid, van de Wnb, vanwege de gevolgen van de vier windturbines voor het Natura 2000-gebied "Rijntakken".
    De ontheffing is verleend voor het opzettelijk doden van zogenoemde Vogel- en Habitatrichtlijnsoorten. De grondslag voor de ontheffing is artikel 3.3, eerste lid en artikel 3.5, eerste lid, van de Wnb.
    Aan het Wnb-besluit heeft een afzonderlijke voorbereidingsprocedure (met toepassing van afdeling 3.4 van de Wro) ten grondslag gelegen. Het Wnb-besluit is niet gelijktijdig met het besluit inhoudende de vaststelling van het bestemmingsplan bekendgemaakt.
    Stichting AGA Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep hebben ook tegen het Wnb-besluit beroep ingesteld (zaak nr. 201800013/1/R1). Op deze beroepen heeft de Afdeling bij uitspraak van vandaag, ECLI:NL:RVS:2019:296, beslist.
De beroepen
7.    [appellant sub 1] woont op het perceel [locatie 1], op een afstand van ongeveer 1,3 km ten noordwesten van de meest westelijke windturbine in het plangebied. Hij komt in beroep op tegen de gevolgen van het plan en de omgevingsvergunning voor zijn woon- en leefgenot.
    Stichting AGA/Presikhaaf heeft beroep ingesteld tegen de voorgenomen ontwikkeling vanwege de gevolgen van het windpark voor het woon- en leefgenot van de bewoners van de wijk Presikhaaf in Arnhem. De afstand tussen het werkgebied van stichting AGA/Presikhaaf tot de meest nabijgelegen windturbine is ongeveer 600 m.
    Wijkraad MSW komt op voor de belangen van de bewoners van de wijken Mosterdhof, Struijkendoorn en De Weem in Westervoort. Die wijken liggen ten zuidoosten van het plangebied. De afstand tussen het werkgebied van wijkraad MSW tot de meest nabijgelegen windturbine is ongeveer 650 m. De gemeenten Arnhem en Westervoort worden van elkaar gescheiden door de IJssel.  
    Het college van Westervoort kan zich niet verenigen met de realisatie van windturbines vanwege de gevolgen daarvan voor de omgevingskwaliteit en de leefbaarheid van Westervoort. De afstand tussen het plangebied tot de gemeentegrens van Westervoort is ongeveer 200 m.
    De Vogelwerkgroep komt op tegen het windpark vanwege de gevolgen daarvan voor beschermde vogelsoorten. Het gaat de Vogelwerkgroep in het bijzonder om de gevolgen van de windturbines voor de instandhouding van de wulp in het Natura 2000-gebied "Rijntakken".
Bijlage
8.    De relevante wettelijke bepalingen en planregels zijn opgenomen in de bijlage bij deze uitspraak.
Opzet uitspraak
9.    De opzet van de uitspraak is als volgt. Eerst komt de ontvankelijkheid van de beroepen aan de orde. Daarna worden de beroepsgronden besproken die gaan over de gevolgde procedure. Vervolgens worden de beroepsgronden over inhoudelijke aspecten van de bestreden besluiten besproken. Dit gaat achtereenvolgens om de volgende onderwerpen, met tussen haakjes het nummer van de overweging(en):
- beroepsgronden tegen het (toekomstig) bestemmingsplan voor bedrijventerrein Kleefse Waard (25);- geluidszone industrieterrein Kleefse Waard (26);- milieueffectrapportage en alternatievenonderzoek (27-31);- maatschappelijk draagvlak (32);- het rapport van Bosch en Van Rijn (33);- gevolgen plan voor het Natura 2000-gebied "Rijntakken" (34);- gevolgen plan voor beschermde soorten (35);- hoogbouwbeleid (36);- landschap (37);- beheerderswoningen (38);- geluid (39-41);- slagschaduw (42-43);- externe veiligheid (44-47);- trillinghinder (48);- obstakelverlichting (49-50);- lichtreflectie rotorbladen (51);- bodem- en waterverontreiniging (52);- kappen van bomen en herplantplicht (53);- compensatie oppervlakteverharding (54);- verstoring werking radar en straalpaden telecommunicatie (55-56);- maximale hoogte boven NAP (57);- hoogte fundering (58);- overige bezwaren tegen alleen de omgevingsvergunning bouwen (59-60);- verwijzen naar zienswijze (61).
    Deze inhoudelijke onderwerpen slaan soms op het bestemmingsplan, soms op de omgevingsvergunning en soms op beide. Per onderwerp zal dit zo nodig worden verduidelijkt.
    Ten slotte volgt de conclusie (62-63).
Beoordeling van de beroepen
Ontvankelijkheid
10.    Uit artikel 8:1 van de Awb, in samenhang gelezen met artikel 8:6 van de Awb en artikel 2 van bijlage 2 bij de Awb, volgt dat uitsluitend belanghebbenden beroep kunnen instellen tegen de bestreden besluiten. Ingevolge artikel 1:2, eerste lid, van de Awb wordt onder belanghebbende verstaan: degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken. Ingevolge het derde lid worden ten aanzien van rechtspersonen als hun belangen mede beschouwd de algemene en collectieve belangen die zij krachtens hun doelstellingen en blijkens hun feitelijke werkzaamheden in het bijzonder behartigen.
11.    Zoals de Afdeling heeft overwogen in haar uitspraak van 23 augustus 2017, ECLI:NL:RVS:2017:2271, is het uitgangspunt dat degene die rechtstreeks feitelijke gevolgen ondervindt van een activiteit die het besluit - zoals een bestemmingsplan of een vergunning - toestaat, in beginsel belanghebbende is bij dat besluit. Het criterium "gevolgen van enige betekenis" dient als correctie op dit uitgangspunt. Gevolgen van enige betekenis ontbreken indien de gevolgen wel zijn vast te stellen, maar de gevolgen van de activiteit voor de woon-, leef- of bedrijfssituatie van betrokkene (of de woon-, leef- of bedrijfssituatie van de groep waarvoor een rechtspersoon optreedt) dermate gering zijn dat een persoonlijk belang bij het besluit ontbreekt. Daarbij wordt acht geslagen op de factoren afstand tot, zicht op, planologische uitstraling van en milieugevolgen (onder meer geur, geluid, licht, trilling, emissie, externe veiligheid) van de activiteit die het besluit toestaat, waarbij die factoren zo nodig in onderlinge samenhang worden bezien. Ook aard, intensiteit en frequentie van de feitelijke gevolgen kunnen van belang zijn.
12.    Voor windparken op land hanteert de Afdeling bij besluiten als hier aan de orde als uitgangspunt dat gevolgen van enige betekenis aanwezig kunnen worden geacht binnen een afstand van tien keer de tiphoogte van de voor appellanten dichtstbijzijnde windturbine, gemeten vanaf de voet van de windturbine. In veel gevallen bestaat ook buiten deze afstand zicht op het windpark, vooral als het windpark in open landschap ligt. De Afdeling gaat er echter van uit dat de gevolgen van het zicht op het windpark voor het woon- en leefklimaat op een afstand van meer dan tien keer de tiphoogte in beginsel te beperkt zijn om nog te kunnen spreken van gevolgen van enige betekenis. Daarnaast gaat de Afdeling ervan uit dat op een afstand van meer dan tien keer de tiphoogte in beginsel geen andere gevolgen van enige betekenis van het windpark zijn te verwachten, zoals geluid- of slagschaduwhinder van enige betekenis.   
13.    Het plan voorziet in vier windturbines met een tiphoogte van 180 m. De omgevingsvergunning gaat over windturbines met een tiphoogte van ten hoogste 179 m. Gelet hierop en de afstanden die hiervoor in overweging 7 zijn genoemd, zijn [appellant sub 1], het college van Westervoort, stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW belanghebbende bij de bestreden besluiten. De Vogelwerkgroep is, gelet op haar statutaire doelstelling, ook belanghebbende.
Toetsingskader
Bestemmingsplan
14.    Bij de vaststelling van een bestemmingsplan moet de raad bestemmingen aanwijzen en regels geven die de raad uit een oogpunt van een goede ruimtelijke ordening nodig acht. De raad heeft daarbij beleidsruimte en moet de betrokken belangen afwegen. De Afdeling beoordeelt aan de hand van de beroepsgronden of het besluit tot vaststelling van het bestemmingsplan in overeenstemming is met het recht. De Afdeling stelt niet zelf vast of het plan in overeenstemming is met een goede ruimtelijke ordening, maar beoordeelt aan de hand van die gronden of de raad zich in redelijkheid op het standpunt heeft kunnen stellen dat het plan strekt ten behoeve van een goede ruimtelijke ordening.
Omgevingsvergunning bouwen en milieu
15.    Gelet op artikel 2.10, eerste lid, van de Wabo moet het college uitsluitend beoordelen of zich voor de omgevingsvergunning voor het bouwen van een bouwwerk als bedoeld in artikel 2.1, eerste lid, aanhef en onder a, een van de in artikel 2.10, eerste lid, opgenomen weigeringsgronden voordoet. Als dat niet het geval is, dan moet de omgevingsvergunning worden verleend en als dat wel zo is, moet deze, als de strijdigheid met artikel 2.10, eerste lid, van de Wabo niet wordt weggenomen, worden geweigerd.
15.1.    Voor het in werking hebben van een inrichting als bedoeld in artikel 2.1, eerste lid, aanhef en onder e, van de Wabo, geldt dat het college de in artikel 2.14 van die wet genoemde aspecten moet beoordelen.
Ingetrokken beroepsgronden
16.    Ter zitting heeft het college van Westervoort zijn beroepsgrond dat het plan tot gevolg heeft dat de geluidszone voor het gehele industrieterrein Kleefse Waard is komen te vervallen, ingetrokken. De beroepsgrond dat het voorziene zonneveld leidt tot visuele hinder en ernstige gevolgen vanwege de lichtreflectie heeft het college van Westervoort ook ter zitting ingetrokken.
Procedurele beroepsgronden
Het coördinatiebesluit van 19 december 2016
17.    Het college van Westervoort, wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf betogen dat de raad op een onjuiste wijze gevolg heeft gegeven aan de coördinatieprocedure van artikel 3.30 van de Wro. Zij voeren hierover aan dat het besluit van de raad van 19 december 2016 geen betrekking heeft op het nu voorliggende bestemmingsplan, maar op een ander, meer omvangrijk, bestemmingsplan, dat zag op het gehele bedrijventerrein "Kleefse Waard". Dat bestemmingsplan is evenwel niet vastgesteld. De raad heeft besloten een nieuw bestemmingsplan in procedure te brengen, waarin alleen voorzien wordt in de vier windturbines en het zonneveld. Het bedrijventerrein "Kleefse Waard" maakt, anders dan waarvan in het coördinatiebesluit van 19 december 2017 is uitgegaan, geen deel uit van het plangebied. Als gevolg van deze handelwijze is de situatie ontstaan dat voor het bedrijventerrein nu geen bestemmingsplan van kracht is. Het college van Westervoort, wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf betogen verder dat ten onrechte niet alle besluiten die noodzakelijk zijn voor de realisatie van het windpark (gelijktijdig) zijn voorbereid. Zij wijzen op de omstandigheid dat het college van gedeputeerde staten van Gelderland - buiten de gemeentelijke coördinatieprocedure om - bij besluit van 15 november 2017 krachtens de Wnb vergunning en ontheffing heeft verleend voor het windpark. Een aantal andere noodzakelijke uitvoeringsbesluiten zijn zelfs nog niet genomen, aldus  appellanten.
17.1.    Niet in geschil is dat de raad initieel heeft beoogd een bestemmingsplan voor te bereiden voor het bedrijventerrein "Kleefse Waard" inclusief het nu voorziene windpark. Met het oog op een gecoördineerde voorbereiding als bedoeld in artikel 3.30, eerste lid, aanhef en onder b, van de Wro van het beoogde bestemmingsplan en de noodzakelijke uitvoeringsbesluiten - in het bijzonder de vergunningen voor het windpark - heeft de raad het besluit van 19 december 2016 genomen. De raad heeft besloten dat de voorbereiding en bekendmaking van het bestemmingsplan "Kleefse Waard 2016", mede bedoeld ten behoeve van de ontwikkeling van een windpark met vier windturbines langs de Pleijweg, gecoördineerd wordt met de voorbereiding en bekendmaking van de nader genoemde besluiten. In het besluit van 19 december 2016 worden onder meer nadrukkelijk genoemd de "vergunningen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998" en de "ontheffingen op grond van de Flora- en faunawet". Omdat het besluit van 19 december 2016 uitdrukkelijk (ook) betrekking heeft op het nu voorziene windpark, is er in dit geval een rechtsgrondslag voor de gecoördineerde voorbereiding van het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning.    
17.2.    Voor zover wordt betoogd dat ten onrechte niet alle besluiten die noodzakelijk zijn voor de realisatie en/of de exploitatie van het windpark, gelijktijdig zijn voorbereid of genomen, overweegt de Afdeling dat dit betoog geen gevolgen kan hebben voor de rechtmatigheid van het in deze zaak voorliggende bestemmingsplan en de omgevingsvergunning. Zoals de Afdeling heeft overwogen in 12.2 van haar uitspraak van vandaag, ECLI:NL:RVS:2019:296, volgt uit de redactie van artikel 3.30, eerste lid, aanhef en onder a en b, van de Wro, niet dat toepassing van de gemeentelijke coördinatieregeling ertoe verplicht dat alle besluiten die benodigd zijn ter uitvoering van een bestemmingsplan gelijktijdig moeten worden voorbereid en bekendgemaakt. De betogen falen.  
18.    Het betoog van het college van Westervoort, wijkraad MSW, stichting AGA/Presikhaaf dat de raad ten onrechte het plangebied heeft beperkt tot de locatie van het windpark en dat het plan ook het bedrijventerrein "Kleefse Waard" had moeten omvatten, leidt de Afdeling tot het volgende. De raad komt beleidsruimte toe bij het bepalen van de begrenzingen van een bestemmingsplan. Deze ruimte strekt echter niet zo ver dat de raad een begrenzing kan vaststellen die in strijd is met een goede ruimtelijke ordening. De raad heeft toegelicht dat het plan gaat over een specifieke ontwikkeling (vier windturbines en het zonneveld) die geen functionele relatie heeft met het naastgelegen bedrijventerrein. De windturbines zijn geprojecteerd langs de zuidelijke rand van het bedrijventerrein, omdat dit volgens de raad vanuit ruimtelijk oogpunt een geschikte locatie is. De raad heeft zich in redelijkheid op het standpunt kunnen stellen dat de vastgestelde planbegrenzing strekt ten behoeve van een goede ruimtelijke ordening. De omstandigheid dat voor het bedrijventerrein ten tijde van de vaststelling van het plan geen bestemmingsplan van kracht was, is onvoldoende om het bestemmingsplan voor het windpark in strijd met een goede ruimtelijke ordening te achten. Dat een (actuele) planregeling voor de gronden van het bedrijventerrein "Kleefse Waard" noodzakelijk of wenselijk is, betekent niet dat sprake is van zo’n ruimtelijke samenhang tussen het beoogde windpark en de gronden van het bedrijventerrein dat de raad gehouden was tot een integrale herontwikkeling van het bedrijventerrein. De betogen falen.
Het ontwerpplan en de zienswijzen: ter inzage gelegde stukken
19.    Het college van Westervoort, wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf betogen dat bij het nemen van de bestreden besluiten in strijd is gehandeld met artikel 3:11, eerste lid, van de Awb, omdat niet alle op het ontwerp van het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning betrekking hebbende stukken ter inzage hebben gelegen.
19.1.    Het ontwerpplan en de ontwerpvergunning hebben ter inzage gelegen van 20 maart 2017 tot en met 1 mei 2017. Na de vaststelling van het plan en de verlening van de omgevingsvergunning zijn de besluiten met de bijbehorende stukken ter inzage gelegd vanaf 18 juli 2017. Nadien is er een rectificatie geweest en zijn de besluiten opnieuw ter inzage gelegd met ingang van 2 augustus 2017.
19.2.    Over het betoog van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW dat bepaalde op de bestreden besluiten betrekking hebbende stukken niet (volledig) raadpleegbaar zijn geweest langs elektronische weg, omdat bepaalde "links" niet functioneerden, overweegt de Afdeling als volgt. Artikel 3:11 van de Awb gaat slechts over de verplichting de op het besluit betrekking hebbende stukken ter inzage te leggen op een fysieke plaats/locatie. Dit artikel is daarom niet geschonden. Artikel 1.2.1a, aanhef en onder a, van het Besluit ruimtelijke ordening (hierna: Bro) legt bestuursorganen de verplichting op bepaalde besluiten elektronisch beschikbaar te stellen. Dit artikel bevat echter geen verplichting om alle op het besluit betrekking hebbende stukken elektronisch beschikbaar te stellen. Het betoog faalt.
19.3.    Onder verwijzing naar wat de Afdeling eerder heeft overwogen in haar uitspraak van 15 maart 2017, ECLI:NL:RVS:2017:694, kan de gestelde schending van artikel 3:11, eerste lid, van de Awb in het kader van de toepassing van het relativiteitsvereiste van artikel 8:69a van de Awb niet los worden gezien van het beschermingsbereik van de normen waarover wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf eventuele (aanvullende) bezwaren hadden willen aanvoeren. De betogen van wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf over de gevolgen van het windpark voor de soortenbescherming, externe veiligheid en de werking van radarinstallaties, kunnen, gelet op het relativiteitsvereiste, niet leiden tot vernietiging van het bestemmingsplan en/of de omgevingsvergunning, wat hierna in zal worden besproken. Gelet hierop wordt ook een inhoudelijke bespreking van de beroepsgrond dat stukken over die aspecten van de bestreden besluiten ten onrechte niet met het ontwerpplan ter inzage zijn gelegd achterwege gelaten.
19.4.    Voor zover in het kader van het beroep op artikel 3:11, eerste lid, van de Awb wordt aangevoerd dat ten onrechte geen onderzoek is verricht naar bepaalde aspecten van de bestreden besluiten, overweegt de Afdeling dat dit geen strijd kan opleveren met die bepaling. Stukken die feitelijk niet bestonden (of bestaan) kunnen ook niet ter inzage worden gelegd. De vraag of deugdelijk onderzoek is verricht naar de gevolgen van het windpark is van inhoudelijke aard. Dit komt hierna in de uitspraak aan de orde. Het betoog faalt.
19.5.    De Awb verzet zich er niet tegen dat aanvullende onderzoeksrapporten worden uitgebracht na de periode dat een ontwerpbesluit met daarop betrekking hebbende stukken ter inzage heeft gelegen en dat deze aanvullende stukken ten grondslag worden gelegd aan een te nemen besluit. De omstandigheid dat de stukken die (pas) zijn opgesteld na de periode dat de ontwerpbesluiten ter inzage hebben gelegen, niet ter inzage hebben gelegen, leidt dus niet tot het oordeel dat artikel 3:11, eerste lid, van de Awb is geschonden. Deze stukken waren immers niet beschikbaar ten tijde van de terinzagelegging van de ontwerpbesluiten. Dit gaat in het bijzonder over het rapport "Aanvullende studie slagschaduw met betrekking tot worst case scenario" van 24 april 2017 van Solidwinds, dat een aanvulling is op het initiële rapport over slagschaduw vanwege het windpark. Niet in geschil is overigens dat dit aanvullend rapport is verzonden aan appellanten en dat hun de mogelijkheid is geboden alsnog hierop te reageren. De betogen falen.
19.6.    Over het betoog van wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf dat niet alle stukken die genoemd worden in het besluit van de raad van 19 december 2016 tot gecoördineerde voorbereiding van het bestemmingsplan en de uitvoeringsbesluiten ter inzage hebben gelegen, overweegt de Afdeling als volgt. Het besluit van 19 december 2016 heeft mede betrekking op uitvoeringsbesluiten die inmiddels zijn genomen, maar die niet gelijktijdig zijn voorbereid met de nu in beroep aan de orde zijnde besluiten. Dit gaat in het bijzonder over het hiervoor in overweging 6 genoemd besluit van het college van gedeputeerde staten van Gelderland van 15 november 2017. Ook worden in het besluit van 19 december 2016 besluiten genoemd die nog niet zijn genomen. De stukken die gaan over andere - genomen of nog te nemen besluiten - dan het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning, zijn geen op de in deze procedure aan de orde zijde besluiten betrekking hebbende stukken en staan dus niet ter beoordeling in deze uitspraak. Het betoog faalt.
19.7.    Het betoog dat de notitie "Eindoordeel second opinion Windpark Koningspleij" van bureau Bosch & Van Rijn van 31 mei 2017 ten onrechte niet met het ontwerp van de besluiten ter inzage heeft gelegen, faalt. Deze notitie is opgesteld in opdracht van de provincie. Het stuk is een zogeheten "second opinion", waarin een bureau dat niet betrokken is geweest bij het vervaardigen van de rapporten die ten grondslag zijn gelegd aan de nu bestreden besluiten, zijn opvatting heeft gegeven over die rapporten. Dit stuk is niet ten grondslag gelegd aan de motivering van de ruimtelijke aanvaardbaarheid van het bestemmingsplan of de onderbouwing van de omgevingsvergunning. De notitie "Eindoordeel second opinion Windpark Koningspleij" is gelet hierop geen op het ontwerp van het bestemmingsplan of de ontwerpvergunning betrekking hebbend stuk, dat redelijkerwijs nodig is voor de beoordeling van het ontwerp, als bedoeld in artikel 3:11, eerste lid, van de Awb. Overigens hebben appellanten in het kader van het beroep tegen het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning kennis genomen van deze notitie. Het betoog faalt.
19.8.    Hierna, in overweging 38.8 van de uitspraak, komt de Afdeling tot het oordeel dat de raad aan de woning aan de Veerweg naar Westervoort 25 (hierna: Veerweg 25) zonder toereikende onderbouwing de aanduiding "overige zone - woning in de sfeer van het windpark" heeft toegekend. Gelet daarop bestaat geen aanleiding voor de bespreking van de beroepsgrond dat de privaatrechtelijke overeenkomst die is gesloten met de eigenaren van de beoogde beheerders- of sfeerwoning aan de Veerweg 25 ten onrechte niet ter inzage heeft gelegen met het ontwerpbesluit. Appellanten hadden de inhoud van deze overeenkomst willen betrekken bij hun betoog dat de woning aan de Veerweg 25 ten onrechte is bestemd als sfeer- of beheerderswoning. Met het oordeel in overweging 38.8 en 38.9 is dat niet meer relevant.
Overige procedurele beroepsgronden
20.    De beroepsgrond van wijkraad MSW en stichting AGA/Presikhaaf dat de terinzagelegging van het vastgestelde plan en de verleende omgevingsvergunning gebrekkig is geweest gaat over mogelijke onregelmatigheden van na de datum van de bestreden besluiten en kan alleen al daarom de rechtmatigheid van deze besluiten niet aantasten. Deze mogelijke onregelmatigheden kunnen dus geen grond vormen voor de vernietiging van de bestreden besluiten. Gelet hierop bestaat geen aanleiding voor een inhoudelijke bespreking van deze beroepsgrond.
21.    Betoogd wordt dat aan de bestreden besluiten ten onrechte stukken ten grondslag zijn gelegd die zijn uitgebracht na de periode van de terinzagelegging.
21.1.    De Awb verzet zich er niet tegen dat aanvullende onderzoeksrapporten worden uitgebracht na de periode dat een ontwerpbesluit met de daarop betrekking hebbende stukken ter inzage heeft gelegen en dat deze aanvullende stukken ten grondslag worden gelegd aan een te nemen besluit. De betogen falen.
22.    Over het betoog van [appellant sub 1] dat de tijd die beschikbaar is geweest om in te spreken op de raadsvergadering voorafgaande aan de vaststelling van het plan, te kort is geweest, overweegt de Afdeling dat het bieden van de mogelijkheid in te spreken tijdens de (vaststellende) raadsvergadering geen deel uitmaakt van de in de Wro en het Bro geregelde bestemmingsplanprocedure. De Afdeling ziet in wat [appellant sub 1] heeft aangevoerd ook verder geen aanleiding voor het oordeel dat hij onvoldoende in de gelegenheid is gesteld zijn bezwaren nader toe te lichten op de inspraakavond. Het betoog faalt.
23.     Het betoog van [appellant sub 1] en wijkraad MSW dat niet alle zienswijzen zijn verzonden aan de Commissie voor de milieueffectrapportage, althans dat de Commissie in haar advies van 6 juni 2017 niet is ingegaan op de naar voren gebrachte zienswijzen, slaagt niet. Zoals de Afdeling eerder heeft overwogen in haar uitspraak van 6 april 2016, ECLI:NL:RVS:2016:940, is de raad niet verplicht de naar voren gebrachte zienswijzen met bijbehorende stukken op het ontwerpbestemmingsplan naar de Commissie te zenden. Evenmin bestaat voor de Commissie de verplichting om de zienswijzen (en bijlagen) in haar advies te betrekken. Het betoog faalt.
24.    Over het betoog van appellanten dat de wijze waarop de raad de naar voren gebrachte zienswijzen heeft behandeld in strijd is met artikel 3:46 van de Awb, overweegt de Afdeling dat deze bepaling zich er niet tegen verzet dat de raad de zienswijzen samengevat weergeeft. Dat niet op ieder argument ter ondersteuning van een zienswijze afzonderlijk is ingegaan, is op zichzelf geen aanleiding voor het oordeel dat het bestreden besluit niet voldoende is gemotiveerd. Niet is gebleken dat bepaalde bezwaren of argumenten niet in de overwegingen zijn betrokken. Het betoog faalt.
De beroepen inhoudelijk
Beroepsgronden tegen het (toekomstig) bestemmingsplan voor bedrijventerrein "Kleefse Waard"
25.    De beroepsgronden van [appellant sub 1] en stichting AGA/Presikhaaf over de voorgenomen of beoogde planologische regeling voor de gronden van het bedrijventerrein "Kleefse Waard" kunnen niet aan de orde komen in het kader van het beroep tegen het nu voorliggende bestemmingsplan, omdat dit niet gaat over het bedrijventerrein, behalve de specifieke locatie voor één van de vier windturbines.
Geluidszone industrieterrein Kleefse Waard
26.    Waar wijkraad MSW betoogt dat het plan tot gevolg heeft dat de geluidszone van het industrieterrein Arnhem Noord komt te vervallen, mist dit betoog feitelijke grondslag.
Milieueffectrapportage en alternatievenonderzoek
27.    Stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW betogen dat het aan het plan ten grondslag gelegde milieueffectrapport (hierna: MER) ondeugdelijk is. Het in het kader van de milieueffectrapportage (hierna: m.e.r.) verrichte alternatievenonderzoek berust op onjuiste uitgangspunten. Het plangebied is geen geschikte locatie voor een windpark, wat ten onrechte niet is onderkend in het kader van de m.e.r. Alternatieve locaties voor het windpark zijn onvoldoende betrokken bij de besluitvorming, aldus appellanten.  
    Volgens wijkraad MSW is niet onderkend dat de Omgevingsvisie Gelderland zich verzet tegen windturbines in het plangebied, omdat daarin (een deel van) het plangebied is aangewezen als ganzenfoerageergebied en rustgebied voor winterganzen.
    Stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW voeren aan dat in het MER is uitgegaan van een onjuiste of in ieder geval verouderde situatie op het bedrijventerrein "Kleefse Waard". Voor het gebruik van de gronden van het bedrijventerrein is in het onderzoek uitgegaan van de feitelijke situatie in 2015. Hiermee is volgens appellanten miskend dat de situatie daarna is gewijzigd. Bovendien is voor de gronden van het bedrijventerrein geen bestemmingsplan van kracht. Ten onrechte is geen rekening gehouden met de mogelijkheid dat in het gebied dat feitelijk in gebruik is als industrieterrein gevoelige objecten, zoals woningen, worden gerealiseerd.
27.1.    Het MER is het rapport "MER Windpark en zonneveld Koningspleij-Noord en bedrijventerrein Kleefse Waard" van Tauw van 8 maart 2017. Naar aanleiding van het advies van de commissie voor de m.e.r. heeft Tauw een aanvulling op het MER opgesteld. Dit is het rapport "Aanvulling op het MER voor het Windpark en zonneveld Koningspleij-Noord" van 8 juni 2017 (hierna: rapport Aanvulling MER).
27.2.    Het zogenoemde "trechteringsproces" dat heeft geleid tot de keuze van de locatie "Koninsgpleij-Noord" als voorkeurslocatie voor het windpark wordt nader toegelicht in hoofdstuk 4 van het rapport Aanvulling MER. Hierin staat dat in de aanloop naar het afbakenen van het onderzoek voor de Gelderse windvisie een proces is doorlopen met regio’s en gemeenten om te komen tot een selectie van zoekgebieden waar het realiseren van windenergie kansrijk is. Eén van de criteria waaraan de potentiële locaties die de gemeenten konden voordragen moesten voldoen, was dat binnen een redelijke termijn daadwerkelijk een turbinepark realiseerbaar moest zijn. Uit het rapport Aanvulling MER volgt dat het verrichte onderzoek een lijst met mogelijke (nieuwe) locaties heeft opgeleverd. Daarna is aan gemeenten gevraagd om aan de hand van deze lijst potentiële zoekgebieden aan te dragen voor nader onderzoek naar de haalbaarheid. Dit onderzoek vond plaats in de vorm van "quickscans", waarbij gekeken is naar "harde belemmeringen" (vanuit relevante wettelijke kaders) en naar aandachtspunten voor windenergie. In de scans zijn binnen de zoekgebieden kleinere zoeklocaties aangeduid waar mogelijk een opstelling van windturbines te realiseren is. Voor Arnhem is de quickscan uitgevoerd in het rapport "Quickscan windenergielocaties provincie Gelderland - gemeente Arnhem en Rheden" van Royal Haskoning van 16 september 2013 (hierna: Quickscan windenergielocaties). Hierin zijn de locaties Grijsoord (Arnhem), IJsseloord 2 (Arnhem/Rheden) en Koningspleij/Kleefse Waard (Arnhem) beoordeeld, aldus het rapport Aanvulling MER.
27.3.    Uit de in de "Quickscan windenergielocaties" verrichte vergelijking volgt dat de locatie Koningspleij het meest geschikt is voor een windpark.
    Op de locatie Grijsoord kunnen geen windturbines worden gerealiseerd vanwege de beschermingszones en de invliegfunnel voor vliegveld Deelen. De mogelijkheden voor windturbines op het bedrijventerrein IJsseloord 2 zijn beperkt vanwege de ter plaatse aanwezige bebouwing. De uiterwaarden in de gemeente Rhenen aangrenzend aan de bebouwing van het bedrijventerrein zijn ganzenfoerageergebied. Het provinciaal beleid verzet zich tegen windturbines op deze gronden, aldus de "Quickscan windenergielocaties".
27.4.    Naast het onderzoek naar een geschikte locatie voor het windpark als zodanig, is onderzoek verricht naar de meest passende invulling op de voorkeurslocatie Koningspleij. Uit het rapport Aanvulling MER volgt dat drie inrichtingsvarianten zijn overwogen. Dit zijn de voorkeurvariant zoals voorzien in het plan, de zogenoemde havenvariant en de voorontwerpvariant. In het rapport staat dat de voorontwerpvariant wat betreft geluid en veiligheid minder goed voldoet dan de voorkeurvariant. De havenvariant voldoet minder goed wat betreft geluid en landschappelijke inpassing en levert geen verbetering op voor Natura 2000-gebieden, aldus het rapport Aanvulling MER.
28.    Het betoog van wijkraad MSW dat het alternatievenonderzoek ondeugdelijk is, omdat niet is onderkend dat (een deel van) het plangebied in de Omgevingsvisie Gelderland is aangewezen als "ganzenfoerageergebied" mist feitelijke grondslag. In de Omgevingsvisie, zoals die nu luidt en zoals die ook luidde ten tijde van de vaststelling van het plan zijn gronden onder meer aangewezen als "groene ontwikkelingszone", "rustgebieden voor winterganzen" en "weidevogelgebieden". Blijkens de kaart bij de Omgevingsvisie was (en is) het plangebied niet aangewezen voor een van die functies. Het betoog faalt.
29.    Het gebied ten zuiden van het plangebied, aan de overzijde van de Pleijweg (N325), is blijkens de kaart bij de Omgevingsvisie aangewezen als rustgebied voor winterganzen. In de Omgevingsvisie staat dat binnen 300 m van gronden die zijn aangewezen als de rustgebied voor winterganzen, de provincie om onderzoek vraagt naar de effecten van nieuw op te richten windturbines op de vogelpopulaties, om verstoring te voorkomen.
    In het kader van de m.e.r. is onderzoek verricht naar verstoring van de rustgebieden voor winterganzen door het windpark. In het rapport "Effecten van windpark Koningspleij op beschermde gebieden, oriëntatiefase" van bureau Waardenburg van 27 mei 2016 (hierna: rapport Oriëntatiefase) staat dat het windpark tot gevolg heeft dat een gebied met een oppervlakte van ongeveer 200 ha minder geschikt wordt voor ganzen. Dit is volgens het rapport een verwaarloosbaar onderdeel van het totale areaal geschikt foerageergebied in de omgeving van het plangebied (meer dan 10.000 ha is beschikbaar). Er is daarom volgens het rapport geen sprake van maatgevende verstoring van foeragerende ganzen.
    Daarom heeft de raad zich niet ten onrechte op het standpunt gesteld dat de Omgevingsvisie zich in zoverre niet verzet tegen windturbines in het plangebied. Het betoog faalt.
30.    Over het betoog dat ten onrechte niet is onderkend dat op het bedrijventerrein "Kleefse Waard" gevoelige objecten kunnen worden gerealiseerd, overweegt de Afdeling als volgt. Niet in geschil is dat voor het grootste deel van het bedrijventerrein ten tijde van het vaststellen van het nu voorliggende bestemmingsplan voor het windpark geen bestemmingsplan van kracht was. Het vorige bestemmingsplanplan voor het bedrijventerrein was het bestemmingsplan "Kleefse Waard - Koningspleij Noord", vastgesteld bij besluit van 19 oktober 2009. Het besluit van het college van gedeputeerde staten van 18 juni 2010 tot goedkeuring van dit bestemmingsplan heeft de Afdeling evenwel vernietigd bij uitspraak van 16 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW5961. Als gevolg van deze uitspraak van de Afdeling gold voor het bedrijventerrein het regime van het uitbreidingsplan "Industrieterrein" uit 1963. Het uitbreidingsplan is echter van rechtswege vervallen per 1 juni 2013.
30.1.    Volgens hoofdstuk 3 van het MER is het grootste deel van het bedrijventerrein al (volledig) ontwikkeld, in die zin dat de gronden feitelijk in gebruik zijn voor de industriefunctie. Een aantal kavels was ten tijde van het opstellen van de MER nog niet uitgegeven. Uit het MER volgt dat is beoogd uit te gaan van de maximale planologische invulling van de gronden van het bedrijventerrein. Daarvoor is een bepaalde indeling gehanteerd op basis van de (bedrijfs)categorieën van de brochure "Bedrijven en milieuzonering" van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Niet in geschil is dat in het kader van de m.e.r. geen rekening is gehouden met de mogelijkheid dat op het bedrijventerrein gevoelige en/of kwetsbare objecten (zoals woningen) worden gerealiseerd.
30.2.     De Afdeling overweegt dat het MER mede is opgesteld met het oog op een nieuw bestemmingsplan voor het bedrijventerrein "Kleefse Waard". Het nu voorliggende bestemmingsplan voorziet alleen in de vier windturbines. Stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW hebben niet nader toegelicht waarom een eventuele invulling van het bedrijventerrein met bedrijven in zwaardere categorieën dan waarvan in het kader van de m.e.r. is uitgegaan, gevolgen heeft voor de ruimtelijke aanvaardbaarheid van het windturbinepark of de juistheid van het verrichte alternatievenonderzoek voor het windpark. Gelet hierop bestaat geen aanleiding voor een inhoudelijke bespreking van het betoog dat in het MER uit is gegaan van een niet-representatieve invulling van het bedrijventerrein, wat betreft de gehanteerde bedrijfscategorieën.
    De mogelijkheid op het bedrijventerrein, dus in de nabijheid van de vier windturbines, woningen op te richten, is wel relevant, omdat de aanwezigheid van woningen op het bedrijventerrein kan conflicteren met de aanwezigheid van de windturbines. Niet in geschil is dat het grootste deel van het bedrijventerrein feitelijk is ingevuld met bedrijven in verschillende zwaartecategorieën. Het is niet aannemelijk dat op het bedrijventerrein in de toekomst woningen zullen worden opgericht, gelet op de omstandigheid dat de Kleefse Waard een gezoneerd industrieterrein is. Gelet hierop is de Afdeling van oordeel dat de raad in het kader van het alternatievenonderzoek geen rekening heeft hoeven houden met de mogelijkheid dat op het bedrijventerrein woningen worden opgericht. Het betoog faalt.
30.3.    Overigens heeft de raad op 5 maart 2018 een voorbereidingsbesluit genomen voor de gronden van het bedrijventerrein "Kleefse Waard". Dit voorbereidingsbesluit is in werking getreden op 7 maart 2018. In het voorbereidingsbesluit is vastgelegd dat het verboden is het feitelijk bestaande gebruik van de gronden en bouwwerken ten tijde van het inwerking treden van het voorbereidingsbesluit te wijzigen.  
31.    Uit wat Stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW hebben aangevoerd volgt niet dat het MER en de aanvulling daarop zulke gebreken of leemten in kennis vertoont dat de raad deze rapporten niet ten grondslag heeft mogen leggen aan het plan en dat hij niet in redelijkheid op basis van de resultaten van het verrichte onderzoek voor de locatie van het plangebied heeft kunnen kiezen. Het betoog faalt.
Maatschappelijk draagvlak
32.    Over het betoog van wijkraad MSW dat onvoldoende maatschappelijk draagvlak bestaat voor het windpark, overweegt de Afdeling onder verwijzing naar haar uitspraak van 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616, dat het ontbreken van draagvlak bij de bewoners en belangenorganisaties in de omgeving van het windpark, wat daar ook van zij, niet betekent dat de raad het plan niet heeft mogen vaststellen. Er is geen wettelijke regel die bepaalt dat een ruimtelijk plan een ontwikkeling alleen mogelijk mag maken als daarvoor voldoende draagvlak in de omgeving bestaat. Het betoog faalt.
Het rapport van Bosch en Van Rijn
33.    [appellant sub 1] betoogt dat het rapport "Eindoordeel second opinion Windpark Koningspleij" van 31 mei 2017 van het bureau Bosch en Van Rijn ontoereikend is om ten grondslag te worden gelegd aan het plan. Zo wordt in dit rapport niet ingegaan op het aspect geluid. Bovendien is het rapport opgesteld door een bureau dat zelf ook belangen heeft in de windenergiesector, zodat getwijfeld kan worden aan de objectiviteit daarvan, aldus [appellant sub 1].
33.1.    Zoals hiervoor in 19.7 is overwogen, is het rapport "Eindoordeel second opinion Windpark Koningspleij" van bureau Bosch & Van Rijn van 31 mei 2017 opgesteld in opdracht van de provincie. Het rapport is niet ten grondslag gelegd aan de motivering van de ruimtelijke aanvaardbaarheid van het bestemmingsplan of de onderbouwing van de omgevingsvergunning. De gestelde gebrekkige inhoud van dit rapport heeft geen gevolgen voor de rechtmatigheid van de bestreden besluiten. Het betoog faalt.
Gevolgen plan voor het Natura 2000-gebied "Rijntakken"
34.    Stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep betogen dat het plan leidt tot een wezenlijke aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied "Rijntakken", vanwege de gevolgen van het windpark voor de meervleermuis, een aantal ganzensoorten, de rugstreeppad en de wulp. Stichting AGA/Presikhaaf betoogt daarnaast dat ten onrechte geen onderzoek is verricht naar de stikstofdepositie vanwege het windpark en naar de gevolgen van het windpark voor de grondwaterstand.
34.1.    Het Natura 2000-gebied "Rijntakken" is bij besluit van de staatssecretaris van Economische Zaken van 23 april 2014, gewijzigd bij besluit van 30 maart 2017, aangewezen als - kortheidshalve - Vogel- en Habitatrichtlijngebied. Voor het gebied zijn instandhoudingsdoelstellingen opgenomen voor onder meer de wulp, een aantal ganzensoorten en de meervleermuis. De afstand tussen het plangebied tot het Natura 2000-gebied bedraagt ongeveer 200 m.
34.2.    De beroepsgronden van stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep over de gevolgen van het plan voor het Natura 2000-gebied "Rijntakken" zijn besproken in het kader van het beroep van genoemde appellanten tegen de bij besluit van 12 november 2017 verleende vergunning krachtens de Wnb van het college van gedeputeerde staten. De Afdeling heeft in haar uitspraak van vandaag, ECLI:NL:RVS:2019:296, geoordeeld over de gevolgen van het windpark voor de natuurlijke kenmerken van de Rijntakken. In overweging 17 tot en met 23 van de uitspraak op de beroepen tegen de Wnb-vergunning heeft de Afdeling - kort weergegeven - geoordeeld dat geen aanleiding bestaat voor het oordeel dat het college van gedeputeerde staten van Gelderland zich ten onrechte op het standpunt heeft gesteld dat het project niet leidt tot een wezenlijke aantasting van de natuurlijke kenmerken van de Rijntakken, vanwege de gevolgen van het windpark voor de door appellanten genoemde soorten (meervleermuis, een aantal ganzensoorten, rugstreeppad en de wulp) dan wel de stikstofdepositie, of vanwege de gevolgen voor de grondwaterstand. De beroepen van stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep tegen de bij besluit van 12 november 2017 verleende Wnb-vergunning zijn ongegrond verklaard.
34.3.    De onderzoeksrapporten die ten grondslag zijn gelegd aan de Wnb-vergunning voor het windpark, in het bijzonder het rapport "Effecten van windpark Koningspleij op beschermde gebieden, oriëntatiefase" van 27 mei 2016 en het rapport "Effecten van windpark Koningspleij op beschermde gebieden, passende beoordeling" van 5 juli 2016, beide van bureau Waardenburg, zijn ook ten grondslag gelegd aan het nu voorliggende bestemmingsplan. De Afdeling sluit in deze procedure aan bij haar oordeel over de beroepen tegen de Wnb-vergunning. In aanvulling op wat is overwogen in de uitspraak over de Wnb-vergunning, overweegt de Afdeling dat, voor zover het stichting AGA/Presikhaaf gaat om de stikstofemissie vanwege het bedrijventerrein "Kleefse Waard", het in deze procedure voorliggende bestemmingsplan niet gaat over de gronden van het bedrijventerrein, zodat in zoverre ook geen sprake kan zijn van een toename van de stikstofemissie vanwege dit plan. Het betoog faalt.
34.4.    Daarom heeft de raad zich met juistheid op het standpunt gesteld dat het voorziene windpark niet leidt tot een wezenlijke aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied "Rijntakken".
De betogen falen.
Gevolgen plan voor beschermde soorten
35.    Stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep betogen dat het plan ernstige gevolgen heeft voor vogelpopulaties vanwege aanvaringen tussen vogels en windturbines. De aan het plan ten grondslag gelegde onderzoeken over de gevolgen van het plan voor vogels zijn volgens stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en de Vogelwerkgroep ondeugdelijk. Daarnaast klaagt wijkraad MSW over de verstoring van vogels door de (obstakel)verlichting op de windturbines.
35.1.    De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan een vrijstelling dan wel een ontheffing op grond van het soortenbeschermingsregime in de Wnb nodig is en zo ja, of deze toestemming kan worden verleend, komen in beginsel pas aan de orde in een procedure op grond van de Wnb. Dat doet er niet aan af dat de raad het plan niet heeft kunnen vaststellen indien en voor zover hij op voorhand in redelijkheid heeft moeten inzien dat het soortenbeschermingsregime in de Wnb aan de uitvoerbaarheid van het plan in de weg staat.
35.2.    Hetgeen stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW hebben aangevoerd over het bestemmingsplan in relatie tot de regels van de Wnb over beschermde (vogel)soorten, kan, gelet op artikel 8:69a van de Awb, niet leiden tot vernietiging van het bestreden besluit. De ingeroepen normen (onder meer: artikel 3.1, eerste lid) van de Wnb, strekken tot het tegengaan van vogelsterfte. Dit is een algemeen belang waarvoor stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW niet in rechte kunnen opkomen. Het (collectieve) belang waarin stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW dreigen te worden geraakt als gevolg van het plan is het belang bij het behoud van een goede woon- en verblijfskwaliteit van de wijken die tot hun werkgebieden behoren. Ingeval dit belang verweven zou zijn met het algemene belang dat de Wnb beoogt te beschermen, kan niet worden geoordeeld dat de betrokken normen van de Wnb kennelijk niet strekken tot bescherming van de belangen van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW. Gelet op de afstanden tussen de werkgebieden van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW tot het windpark, meer in het bijzonder het gebied waar feitelijk sprake zal (kunnen) zijn van aanvaringen tussen vogels en de voorziene windturbines, is de Afdeling van oordeel dat geen sprake is van verwevenheid tussen het algemene belang dat de Wnb beoogt te beschermen en het belang van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW bij het behoud van een goede woon- en verblijfskwaliteit van de wijken die tot hun werkgebieden behoren. Voor een nadere motivering van dit oordeel verwijst de Afdeling naar overweging 11 tot en met 11.4 van haar uitspraak van vandaag, ECLI:NL:RVS:2019:296, waarin zij heeft geoordeeld over de (ontvankelijkheid van de) beroepen van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW tegen het Wnb-besluit van het college van gedeputeerde staten van Gelderland.
35.3.    Over het beroep van de Vogelwerkgroep dat het plan niet uitvoerbaar is vanwege de verbodsbepalingen van de Wnb, overweegt de Afdeling als volgt. In het kader van de voorbereiding van het plan is onderzoek verricht naar de gevolgen van het windpark voor beschermde soorten. De resultaten hiervan zijn vastgelegd in het rapport "Effecten van het windpark Koningspleij op beschermde soorten, toetsing in het kader van de Flora- en fanauwet" van bureau Waardenburg van 3 juni 2016. Daarnaast is vóór de vaststelling van het plan ook een notitie opgesteld voor de aanvraag om ontheffing(en) krachtens de Wnb. Dit is de notitie "Onderbouwing ontheffingsaanvraag Wet natuurbescherming" van 8 december 2016. In deze stukken wordt nader toegelicht dat de ontheffingen krachtens de Wnb kunnen worden verleend, omdat de aanvraag in overstemming is met het toetsingskader van de Wnb. De Vogelwerkgroep heeft dit niet inhoudelijk bestreden. Gelet hierop ziet de Afdeling geen aanleiding voor het oordeel dat de raad op voorhand in redelijkheid heeft moeten inzien dat de soortenbeschermingsbepalingen van de Wnb aan de uitvoerbaarheid van het plan in de weg staan.
Het betoog faalt.
35.4.    De Afdeling wijst er op dat zij in de genoemde uitspraak van vandaag de beroepen van stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW tegen de bij het besluit van het college van gedeputeerde staten van Gelderland van 12 november 2017 verleende Wnb-ontheffing niet-ontvankelijk heeft verklaard. Het beroep van de Vogelwerkgroep is door de Afdeling ongegrond verklaard.
Hoogbouwbeleid
36.    [appellant sub 1], stichting AGA/Presikhaaf en wijkraad MSW betogen dat het plan in strijd is met het beleid over hoogbouw als vastgelegd in de structuurvisie "Arnhem 2020/doorkijk 2040", vastgesteld door de raad bij besluit van 10 december 2012 (hierna: structuurvisie). Zij voeren hierover aan dat in de structuurvisie staat dat de maximum bouwhoogte in Arnhem 100 m boven NAP bedraagt. De voorziene windturbines hebben een ashoogte van 120 m en zijn dus in strijd met dit uitgangspunt.
36.1.    De raad stelt dat de structuurvisie weliswaar uitgaat van een maximale bouwhoogte van 100 m boven NAP, maar dat deze hoogte gaat over gebouwen en niet over windturbines. Ten tijde van de vaststelling van de structuurvisie bestond nog geen concreet gemeentelijk beleid voor (de hoogte van) windturbines. In september 2015 heeft de raad de (beleids)notitie "New energy made in Arnhem, programma 2015-2020" vastgesteld. In deze notitie worden de ambities van de gemeente op het gebied van duurzame energie en energiebesparing beschreven. Onderdeel daarvan is het voornemen op korte termijn (tot 2020) vier windturbines te realiseren. Hieruit volgt volgens de raad dat het voorziene windpark in overeenstemming is met het gemeentelijk beleid. Uit die laatste notitie volgt volgens de raad dat de in de structuurvisie genoemde bouwhoogte van 100 m niet gaat over windturbines, omdat grootschalige energieopwekking niet mogelijk is met windturbines met een dergelijke (naar huidige maatstaven geringe) ashoogte.
36.2.    In paragraaf 2.12.2 van de structuurvisie, met titel "[z]es principes voor hoogbouw", staat dat er speciale regels zijn voor hoogbouw om de kwaliteit van het beeld van de stad te waarborgen. Een van de regels luidt: "de maximum bouwhoogte in Arnhem (zowel in noord als in zuid) bedraagt 100 m boven NAP (hoogte gebouw plus hoogte maaiveld boven NAP bedraagt maximaal 100 m). Dit principe kan worden aangeduid als "Nieuw Arnhems Peil", aldus de structuurvisie.
36.3.    De Afdeling is op grond van het voorgaande van oordeel dat de raad zich terecht op het standpunt heeft gesteld dat de in de structuurvisie genoemde maximale bouwhoogte van 100 m boven NAP niet gaat over windturbines. Het voorziene windpark is daarom niet in strijd met het hoogbouwbeleid als vastgelegd in de structuurvisie. Het betoog faalt.
Landschap
37.    [appellant sub 1] en stichting AGA/Presikhaaf betogen dat het plan leidt tot aantasting van het open rivierenlandschap. Zij voeren hierover aan dat het windpark vanuit alle windrichtingen zichtbaar is. De hoge windturbines staan volgens hen in schril contrast met de betrekkelijk lage industriële bebouwing in de omgeving van het plangebied. De visuele verstoring wordt versterkt door de ligging van andere windparken in de wijde omgeving van het plangebied.
37.1.    Volgens de raad leiden de windturbines niet tot een ernstige aantasting van de karakteristiek van het omliggende landschap. De raad verwijst hiervoor naar het MER, waarin de gevolgen van het windpark voor het landschap zijn beoordeeld.
37.2.    In het MER staat dat de opstelling van vier windturbines in het plangebied vanuit ontwerpoogpunt een rustig en ordelijk beeld geeft. Het park is duidelijk als lijn (in boogvorm) herkenbaar. De afstanden tussen de windturbines zijn gelijk. Het windturbinepark is als geheel vooral herkenbaar vanuit het omliggende open landschap (het uiterwaardengebied). Vanuit de omliggende stedelijke gebieden zal de opstelling vaak niet in z’n geheel te overzien zijn, wat als storend ervaren kan worden. Dit zal echter bij iedere opstellingsvorm het geval zijn. Door het besloten karakter van het stedelijk gebied is dit effect onvermijdelijk. Het effect is per saldo neutraal. De opstelling van de vier windturbines volgt de grens tussen bebouwing en uiterwaardengebied en verstoort geen vergezichten langs de rivier. Er wordt een koppeling gemaakt met de hoofdinfrastructuur en in die zin wordt een accent gelegd op een belangrijke landschappelijke structuur van gelijke orde. Het effect wordt als neutraal beoordeeld. Het bestemmingsplan is geënt op de cultuurhistorische waarden van het gebied, te weten de verkaveling en de cultuurhistorische bebouwing, aldus het MER.
37.3.    In het deskundigenbericht staat dat de windturbines aan de zuidzijde van het bedrijventerrein "Kleefse Waard" komen te staan. De bestaande gebouwen op het bedrijventerrein hebben een aanzienlijk lagere hoogte (tot ongeveer 20 m boven het maaiveld) dan de toekomstige windturbines. De bedrijfsgebouwen hebben, vooral op staartniveau, een grotere invloed op de beleving van de openheid van het landschap dan de hoge, maar betrekkelijk slanke, windturbines. De rotorbladen van de windturbines beslaan weliswaar een omvangrijk draaivlak, maar belemmeren het doorzicht niet. De windturbines voegen, net als bruggen en dijken, een cultuurelement toe aan het landschap. Wel zal er sprake zijn van interferentie  met het bestaande windpark Duiven (vier windturbines) en het geprojecteerde windpark Zevenaar (Windpark Bijvanck, ook vier windturbines). Vanwege de interferentie kan er op verschillende plaatsen zoals vanuit de Arnhemse woonwijken Malburgen en Presikhaaf en vanuit Westervoort, sprake zijn van een onrustig beeld aan de horizon, vooral als de turbines in de drie windparken niet synchroon draaien, aldus het deskundigenbericht.
37.4.    De Afdeling is van oordeel dat de voorziene windturbines op zichzelf bezien niet leiden tot een ernstige aantasting van de karakteristiek van het omliggende landschap. Hoewel aannemelijk is dat het windpark in combinatie met andere nabijgelegen windparken leidt tot visuele verstoring vanwege de - niet synchroon - draaiende turbines van de windparken, is de Afdeling van oordeel dat de raad in redelijkheid een groter gewicht heeft kunnen toekennen aan het belang van de windturbines als een duurzame bron van energieopwekking dan aan het belang bij het behoud van een ongestoord horizonbeeld. Het betoog faalt.   
Beheerderswoningen
38.    [appellant sub 1], stichting AGA/Presikhaaf, wijkraad MSW en het college van Westervoort betogen dat de twee woningen op de percelen [locatie 2] en Veerweg 25 aangemerkt moeten worden als gevoelige en kwetsbare objecten, omdat deze woningen geen bedrijfswoningen zijn. De woningen zijn uitsluitend aangemerkt als beheerderswoning, althans dat heeft de raad beoogd, om het plan te kunnen vaststellen. Voor het toezicht op het windpark zijn deze woningen niet noodzakelijk en bovenal ongeschikt. Ook is de toegepaste plansystematiek volgens appellanten ondeugdelijk, omdat de woningen in het bestemmingsplan "Rivierzone 2013", vastgesteld door de raad bij besluit van 27 januari 2014, een reguliere woonbestemming hebben.
38.1.    Ingevolge artikel 3.14a en artikel 3.15a van het Activiteitenbesluit en artikel 3.12, eerste lid, van de Activiteitenregeling milieubeheer (hierna: Activiteitenregeling), bezien in samenhang met artikel 1.1 van het Activiteitenbesluit, artikel 1 van de Wet geluidhinder en artikel 1 van het Besluit externe veiligheid inrichtingen, worden de woningen die tot de inrichting behoren niet als gevoelige gebouwen aangemerkt voor de aspecten geluid en slagschaduw en niet als (beperkt) kwetsbaar object voor het aspect externe veiligheid. De in deze bepalingen opgenomen normen zijn daarom op deze woningen niet van toepassing.
38.2.    De Afdeling overweegt onder verwijzing naar haar uitspraak van 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616, dat artikel 8:69a van de Awb niet in de weg staat aan vernietiging van het besluit tot vaststelling van een plan en het verlenen van een omgevingsvergunning voor zover de betogen van appellanten ertoe strekken dat sfeerwoningen gevoelige objecten en (beperkt) kwetsbare objecten zijn in de zin van het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling. Appellanten beroepen zich in zoverre op normen die beogen de belangen van omwonenden bij een goed woon- en leefklimaat te waarborgen. Indien de betogen dat geen sprake is van bedrijfswoningen slagen, dient ter plaatse van de bedoelde woningen aan de normen die in het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling over geluid, slagschaduw en externe veiligheid zijn gesteld, te worden voldaan. Niet in geschil is dat ter plaatse van de woningen aan de [locatie 2] en Veerweg 25 niet wordt voldaan aan de maximaal toegestane geluidswaarden van artikel 3.14a van het Activiteitenbesluit. Een geslaagd betoog zou daarom gevolgen kunnen hebben voor de ter plaatse van de woningen van omwonenden ondervonden geluidbelasting. Daarom zal hierna worden ingegaan op de vraag of de twee woningen moeten worden aangemerkt als woningen behorende tot de inrichting die het windpark vormt.
38.3.    Aan de twee woningen aan de Veerweg is in het bestemmingsplan "Rivierzone 2013" de bestemming "Wonen" toegekend. In artikel 14, lid 14.1, onder a, van de planregels van dit bestemmingsplan is bepaald dat deze gronden aangewezen zijn voor wonen. Dit is dus een gewone woonbestemming. In het nu voorliggende bestemmingsplan is aan deze gronden alleen de aanduiding "Overige zone - woning in de sfeer van het windpark" toegekend. In artikel 15, lid 15.3 van de planregels is bepaald dat ter plaatse van deze aanduiding de gebouwen gedurende de exploitatietermijn van het windpark uitsluitend mogen worden gebruikt als beheerderswoning ten behoeve van het windpark. Uit deze bepaling volgt dat de aanduiding "overige zone - woning in de sfeer van het windpark" ertoe leidt dat de gebruiksmogelijkheden van de gronden ter plaatse van de woningen, zoals voorzien in het bestemmingsplan "Rivierzone 2013", worden beperkt. Naar het oordeel van de Afdeling is het niet onduidelijk welk gebruik ter plaatse van de sfeerwoningen is toegelaten.
38.4.    Over het bezwaar van appellanten dat de woningen ongeschikt zijn om als beheerderswoningen te dienen, gelet op de (loop)afstand vanaf de woningen tot de windturbines en de (gestelde) omstandigheid dat er vanuit de woningen geen (direct) zicht bestaat op alle windturbines, overweegt de Afdeling als volgt. Volgens het deskundigenbericht bedraagt de afstand tussen deze woningen tot het windpark ongeveer 200 m. Vanuit de woningen is er zicht op de hogere delen van de windturbines. De loopafstand vanaf de woningen tot de turbines bedraagt 500 m tot 2 km. Volgens het deskundigenbericht is een beheerderswoning niet noodzakelijk voor het functioneren of beheren van een windpark, omdat het (camera)toezicht op meerdere windparken in de regel plaatsvindt vanuit een centrale (landelijke) locatie. Verweerders hebben toegelicht dat één woning ([locatie 2]) eigendom is van de initiatiefnemers van het windpark. Voor de andere woning (Veerweg 25) geldt dat de initiatiefnemers met de eigenaren schriftelijke afspraken hebben gemaakt over de door hen te verrichten taken. De bewoners houden visueel toezicht (eventueel per computer- of cameraverbinding) op de goede werking van de windturbines en kunnen eventuele onbevoegden die zich in de directe omgeving van de turbines bevinden, aanspreken, aldus verweerders.
38.5.    Gelet op artikel 1.1, vierde lid, van de Wet milieubeheer zijn voor de beoordeling van de vraag of een woning deel uitmaakt van een inrichting de technische, organisatorische of functionele bindingen tussen de woning en de inrichting van belang. Zoals ook uit de uitspraak van de Afdeling van 13 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3405, over het windpark Kabeljauwbeek, volgt, geldt dit ook voor een inrichting die bestaat uit een windpark. Het moet gaan om zulke bindingen tussen de woning en de inrichting die het windpark vormt dat de woning tot de inrichting kan worden gerekend. Die bindingen tussen de woning en de inrichting moeten dus reëel en van voldoende betekenis zijn.
38.6.    Ten aanzien van de woning aan de Veerweg 25, die niet behoort tot een grondeigenaar of initiatiefnemer, is, buiten het overeengekomen toezicht op de windturbines vanuit deze woning, niets gesteld over een binding met het windpark. Zoals de Afdeling eerder heeft overwogen in genoemde uitspraak van 19 december 2018 is de enkele omstandigheid dat in een overeenkomst is bepaald dat toezicht wordt uitgeoefend vanuit de woning niet voldoende voor de conclusie dat de technische, organisatorische of functionele bindingen tussen deze woningen aan het windpark van zo’n aard zijn dat de woning kan worden gerekend tot de inrichting.
38.7.    Over de woning aan de [locatie 2], die in eigendom is van initiatiefnemers van het windpark, overweegt de Afdeling dat verweerders, gelet ook op de door hen verstrekte gegevens, niet aannemelijk hebben gemaakt dat sprake is van technische, organisatorische of functionele bindingen tussen deze woning en het windpark. Verweerders hebben niet toegelicht wie de bewoners zijn van deze woning en welke relatie er is tussen de bewoners en het windpark. De enkele omstandigheid dat de woning eigendom is van de initiatiefnemer is niet voldoende voor het aanmerken van deze woning als een beheerderswoning.
38.8.    Met de huidige gegevens en motivering is onvoldoende zeker dat deze woningen zo kunnen worden bestemd. Daarom is de Afdeling van oordeel dat aan de gronden ter plaatse van de woningen aan de [locatie 2] en Veerweg 25 in het plan zonder toereikende onderbouwing de aanduiding "overige zone - woning in de sfeer van het windpark" is toegekend. Dit is in strijd met de zorgvuldigheid en het motiveringsvereiste. Het betoog slaagt.
38.9.     Het hiervoor gegeven oordeel heeft tot gevolg dat de woningen aan de [locatie 2] en Veerweg 25 niet buiten beschouwing kunnen worden gelaten bij de hierna te verrichten beoordeling van de beroepsgronden van appellanten over de gevolgen van het windpark voor het geluidbelasting, slagschaduw en externe veiligheid, tenzij bij voor